Safaa Khazal

beeldend kunstenaar

  • RSS
  • Delicious
  • Facebook
  • Twitter

Scriptie

Posted by Safaa June - 15 - 2011 0 Comment

Dialoog tussen twee beschavingen

Convergentie en divergentie tussen antieke Sumerische kunst, moderne Westerse kunst en moderne Irakese kunst

Hogeschool voor de Kunsten Utrecht (HKU)

Safaa Khazal

Juni 2010

Inleiding 1

Sumerische en Babylonische cultuur 2

Overeenkomsten met de moderne Westerse kunst 5

Afstand tot de moderne Westerse kunst 10

Moderne Irakese kunst 12

Mijn eigen kunst 16

Bronnen 19

 

Inleiding
In deze scriptie wil ik laten zien dat antieke Sumerische en moderne kunst opvallende interessante overeen­komsten (convergentie) vertonen, in het bijzonder in de vormtaal.
Tevens wil ik laten zien dat gelijkertijd de antieke Sumerische en de moderne kunst in intentie en iconografie ver van elkaar af staan (divergentie).
Ik maak daarbij onderscheid tussen de moderne Westerse kunst en de moderne Irakese kunst.
Sumerië is de oude naam van een landstreek en beschaving uit de oudheid. Globaal gaat het om het zuidelijk deel van Mesopotamië, ofwel het zuidoosten van het huidige Irak.
Mijn persoonlijke betrokkenheid bij Sumerische cultuur komt voort uit mijn Irakese wortels. Ik ben in Irak opgegroeid en ben daar mijn kunstopleiding begonnen. De erfenis van menselijke beschaving is een belangrijke invloed op de kunstenaar en zijn werk. Veel kunststromingen dragen bewust of onbewust hun historische wortels met zich mee.
De tastbare overblijfselen van de Sumerische beschaving waren deel van mijn directe omgeving. Zoals voor vele Irakese kunstenaars was de rijke geschiedenis van de oude Sumerische, Babylonische, Assyrische en Akkadische het Sumerisch cultuur en hun culturele erfgoed voor mij een natuurlijk bron van trots en inspiratie.
Bij veel moderne Irakese kunstenaars zien wij deze culturele invloed terug. Bij sommige in thematiek en symboliek. Bij anderen in kleur, vormgebruik, textuur en gebruik van Sumerische grondstoffen. Ook in mijn werk zij n deze invloeden aanwezig. In kom hier aan het eind van deze scriptie op terug.
Na mijn komt naar Nederland kwam ik meer direct in aanraking met Westerse kunst, terwijl mijn thuisland en de Sumerische cultuur verder weg kwam te staan. De invloed van Westerse kunst op mijn werk werd groter. De Sumerische invloed verdween niet helemaal, maar verdween meer onder het oppervlak. Aan het eind van deze scriptie zal ik daar meer over vertellen.
Mijn eigen relatie met zowel de antieke Sumerische cultuur als de moderne Westerse cultuur was aanleiding voor mij om de verschillen en overeenkomsten tussen de antieke Sumerische kunst en de
moderne kunst nader te verkenen

 

Sumerische en Babylonische cultuur
De Sumerische beschaving ontstond rond 4.000 voor Christus in het vruchtbare gebied rond de monding van de Eufraat en de Tigris in de Perzische golf. Deze samenleving wordt beschouwd als de wieg van de beschaving of met andere woorden het vroegste voorbeeld van een samenhangende maatschappij. Deze maatschappij bestond uit een aantal stadstaten, elk met een vorst.
Tijdens de Sumerische periode ontstonden rond 3.300 voor Christus de vroegste vormen van schrift dat zich van pictografisch schrift naar spijkerschrift ontwikkelde. Belangrijk overgeleverd geschrift uit deze tijd is het Gilgamesj epos.
De Sumerische beschaving eindigt rond 2.000 voor Christus als in het noorden het Assyrische rijk opkomt en in het zuiden het Babylonische rijk. Vooral het Babylonische rijk kan staatkundig en cultureel worden gezien als de opvolger van Sumerië. In 539 voor Christus ging Babylonië op het Perzische Rijk. Dat rijk werd van 333 tot 330 voor Christus door Alexander de Grote onder de voet gelopen. In de daarop volgende Hellenistische cultuurperiode is definitief een einde gekomen aan de Sumerische en Babylonische cultuurperiode.
Sumersische kunst kenmerkt zich door gestileerde figuren, waarbij realisme minder belangrijk is. Bepaalde elementen, zoals ogen, worden sterk vergroot. Een ongeschreven regel is, dat de ogen de helft van de grootte van het gezicht beslaan. Voor- en zijaanzicht kunnen worden gecombineerd om bepaalde kenmerken te benadrukken.

Het kleurgebruik in Sumerische kunst is meestal sober. Het zijn vaak natuurlijke gedekte kleuren. Waar kleuren bewaard zijn gebleven, in aardewerk of op fresco’s, zien wij vooral aardetinten.

Minder sober is soms het decoratieve materiaalgebruik, waarbij hout, edelmetalen, ivoor, stenen en andere materialen worden gebruikt.

Wij zien zowel decoratieve elementen als figuratieve kunst. De figuratieve thema’s zijn traditioneel en ontleend aan mythologie en religie. Verhalen uit de Gilgemasj zijn terug te vinden in de kunst van de Sumeriërs. Verder zijn de voorstellingen vaak verbeeldingen van strijd. Sumerische kunst bloeide vooral rond het koninklijk hof. Hof en religie waren onlosmakelijk verweven, waarbij de vorst een semigoddelijke status had.

Overeenkomsten met de moderne Westerse kunst
Onder moderne Westerse kunst versta ik de vernieuwende kunststromingen in het westen van de 20e eeuw. In deze eeuw staan vernieuwing, experiment en de persoonlijke expressie van de kunstenaar centraal. Vanuit deze vernieuwingsdrang zijn veel stijlvormen naar voren gekomen. Niet alle stromingen vertonen gelijkenissen met de Sumerische vormen. Met bijvoorbeeld de meer realistische stromingen of de zuiver abstracte stromingen zie ik minder overeenkomsten. Stromingen die sterk doen denken aan de vormtaal van de Sumerische kunst zijn vooral het kubisme en het werk van sommige expressionisten.
Veel moderne Westerse stromingen zijn niet zozeer bezig met de realistische verbeelding van de natuur, maar gebruiken materiaal en vorm om een onderliggend idee te benadrukken. Ook de Sumerische kunstenaar is meer bezig met de diepere betekenis dan met een naturalistische representatie. We zien zowel bij Sumerische kunst als in moderne Westerse kunst een vormtaal die essenties benadrukt door vormen te vergroten en te stileren. Een mooie vergelijking is die tussen de beelden van een antiek Sumerisch koningspaar en het portret van een paar door Modriani. Let op de sobere vlakken en de gestileerde vormgeving, vooral in de gezichten.

Sumerische portretten doen door hun gestileerde vormen ook wel aan maskers denken. Ook bij sommige moderne Westerse kunstenaars roept de gestileerde vormgeving van de gezichten een associatie met maskers op.

Een ander voorbeeld vinden wij in de vergelijking tussen een sculptuur van Brancusi en een Sumerische sculptuur, beide het portret van een vrouw. De grote ogen en wenkbrauwen weerspiegelen bij de Sumeriërs de schoonheid. Bij Brancusi zien wij een vergelijkbare behandeling van het gezicht.

Deze gestileerde behandeling van gezicht en in het bijzonder van de ogen zien wij ook terug in kubistische en sommige expressionistische werken, waar ook de ogen door omvang een bijzondere nadruk krijgen. Ook de kubistische manier om drie dimensies weer te geven doet denken aan Sumerische vormen. Zowel de Sumerische kunstenaar als de kubist of expressionist breken opzettelijk met het realistische beeld. Zij abstraheren opzettelijk vormen om aandacht te vestigen op de essentie van het beeld.

Kijk hoe Pablo Piacasso in zijn “meisje voor de spiegel” de elementen van het gezicht verdeelt. Zowel bij Picasso als in veel Sumerische reliëfs zien wij een gezicht tegelijk van voren als ‘en profil’, met het oog, groot en schijnbaar in de zijkant gezet. Ook in ander kubistisch werk zien wij dat belangrijke elementen van het gezicht worden vergroot en het meer gaat om de verbeelding van de essentie dan om een naturalistische verbeelding.

Het vlakgebruik van sommige moderne Westerse kunstenaars doet ook denken aan dat in Sumerische kunst. Met grote vlakken zonder kleurverloop en afgekaderd met een arabesk (bij Matisse als hekwerk voor het raam, op de Sumerische pot langs de rand). De vlakken zijn twee dimensionaal en zonder diepte.

Geometrie in de vlakken en vormen is ook kenmerken voor Sumerische kunst. We zagen dat in het vorige voorbeeld op de decoratie van het aardewerk, maar ook in de Sumerische architectuur.  Ook in moderne Westerse kunst zien wij belangstelling voor geometrische vormen en vlakverdeling. Monderiaan is daar een goed voorbeeld van.

De Sumerische beeldtaal is net als het expressionisme meer subjectief dan objectief. Ondanks elementen van realisme gaat het vooral om de uitdrukking van het innerlijke. Het beeld wordt gebruikt om een diepere innerlijke laag bloot te leggen. In de Sumerische kunst is dat de religieuze beleving van de kunstenaar, die deze deelt met zijn omgeving. In het expressionisme gaat het om de uitdrukking van het persoonlijke innerlijke gevoel van de kunstenaar. De poging van de moderne kunstenaar om de basis van het wezen en het geheim van het leven te ontdekken en zichtbaar te maken is ondanks de meer persoonlijke uiting niet minder esoterisch dan de traditioneel religieuze insteek van de Sumerische kunstenaar.

 

Afstand tot de moderne Westerse kunst

Gelijkertijd moeten wij ons realiseren dat de Sumerische kunst in afstand, tijd en denken ver verwijderd is van de moderne Westerse kunst. Sumerië ligt op ca. 3.500 kilometer van het centrum van Europa en in tijd ligt er 2.500 tot 6.000 jaar tussen de Sumerische en de moderne westerse kunst.
De Sumerische kunst kan daardoor vanzelfsprekend niet beïnvloed zijn door de moderne Westerse kunt.
Omgekeerd is wel mogelijk, maar er zijn geen aanwijzingen dat moderne Westerse kunstenaars naar Sumerië voor inspiratie hebben gekeken. In de 20e eeuw zijn er wel kunstenaars die inspiratie opdoen bij kunst van andere culturen, maar dan vooral Japan, Afrika of pre Columbiaanse culturen. Zijn overeenkomsten dan toevallig? Of zijn er natuurlijke oplossingen in vormentaal, die universeel zijn? Het lijkt erop dat wanneer kunstenaars minder bezig zijn met realistische weergave en zich richten op de diepere betekenis er ondanks afstand in tijd en plaats vergelijkbare antwoorden in hun beeldtaal worden gevonden.
Waar in vormentaal en aandacht voor het verbeelden van diepere lagen overeenkomsten kunnen worden gevonden is in intentie en iconografie een duidelijk verschil aanwezig. Ook in kleurgebruik zien wij verschillen.
De Sumerische kunst is sterk traditioneel, waarbij vormen in een artisanale meester-gezel verhouding van generatie op generatie worden overgedragen en vormen over perioden van honderden jaren maar langzaam wijzigen.
Moderne westerse kunst is juist gericht op vernieuwing en experiment. Individuele expressie en originaliteit zijn belangrijke waarden.
De Sumerische kunst heeft vaak een religieuze betekenis of is verbonden aan de hofcultuur. Religie en hof zijn in de Sumerische cultuur sowieso moeilijk te scheiden.
Westerse moderne kunst is meestal profaan en gat veelal uit de van persoonlijke expressie van de kunstenaar.
Iconografisch zijn de Sumerische voorstellingen ook traditioneel. De thema’s zijn ontleend aan de mythologie zoals Gilgamesj, het hof of de religie.
Westerse moderne kunst is vrij in de keuze van thema’s, die vaak voortkomen uit de persoonlijke belangstelling van de kunstenaar.
Sumerische kunst gebruikt vrijwel alleen gedekte aardetinten. Groen en blauw komen niet of nauwelijks voor. In moderne Westerse kunst zien wij sterke verschillen in kleurgebruik tussen kunstenaars, waarbij sommigen ook in aardetinten werken, maar anderen juist met felle kleuren, ook groen en blauw.

Moderne Irakese kunst

De afstand enerzijds en overeenkomst in vormentaal anderzijds die wij zien tussen Sumerische en moderne Westerse kunst zien wij ook terug tussen Sumerische kunst en sommige moderne Irakese kunstenaars.
Anders dan bij moderne Westerse kunstenaars zien wij echter dat Irakese kunstenaars ook bewust teruggrijpen op hun Sumerische erfgoed. Zoals ik in de inleiding al aangaf is voor de meeste Irakese kunstenaars het Sumerische verleden nog sterk aanwezig. De wortels van de Irakese beschaving worden door hen gekoesterd en zij zien de overblijfselen om hen heen. Zij kennen de Sumerische kunst goed en overeenkomsten in vormentaal zijn daardoor (in tegenstelling tot bij westerse kunstenaars) niet toevallig. Sumerische kunstwerken worden ook geciteerd. Bovendien worden ook iconografische thema’s in moderne Irakese kunst opgepakt. Ook in kleurgebruik en vorm zien wij de invloed van de Sumerische klassieken terug.
Een voorbeeld is de Irakese kunstenaar Jawad Salim (1920 -1961). Jawad Salim studeerde in het westen (Parijs, Rome, London), maar keerde terug naar Irak en werd hoofd van het Irakese instituut voor kunsten. Na de stichting van de Irakese republiek in 1958 kreeg hij opdracht om het nationaal vrijheidsmonument te ontwerpen. Naast Westerse invloeden is in zijn sculptuur duidelijk de Sumerische invloed herkenbaar en zijn patronen en historsche figuren uit de Sumerische beschaving daarin verwerkt. Het kunstwerk is aangebracht op een stenen boekrol (ontworpen door architect Rifa’at Al-Chadirchi) en wordt gelezen van rechts naar links, zoals ook verhalen in Sumerische reliëfs van rechts naar links werden verbeeld.

 

Bij de Irakese beeldhouwer Khalid Al-Rahal (1926) zien wij ook Westerse invloeden gecombineerd met invloeden vanuit de Sumerische klassieken. Khalid studeerde onder meer in Rome en werd terug in Irak lid van de Bagdad moderne kunstenaars groep. Zijn reliëfs doen denken aan Sumerische reliëfs en in zijn werken komen Sumerische motieven terug, zoals de stierenkop in beeld van een vrouw.

In de sculptuur “onbekende politieke gevangene” van Jawad Salim zien we de traditionele vorm van een Sumerische boot.

Irakees kunstenares Hana Mal Allah (1958) gaf tot 2006 les aan de kunstacademie van Bagdad. Haar recente werk is politiek geïnspireerd en refereert aan de catastrofe van het huidige Irak. Maar ook grijpt zij terug op de klassieke wortels. In onderstaand werk zien wij een letterlijke verwijzing naar Sumerisch muurmozaïek.

Politieke verwijzingen in Irakese kunst met verwijzing naar het Sumerische verleden komt vanuit verschillende hoeken voor. Hana Mal Allah becommentarieert de recente verwoestingen in haar land. Maar ook het kamp van Sadam Hoessein bediende zich graag van de antieke cultuur. Zo zien wij een portret van Saddam Hoessein samen met de grote koning uit de Babylonische oudheid, Nebukadnezar (waarvan er overigens 4 waren van 1145 tot 525 vC.). In de randen zien wij strijdtonelen, zoals antieke Sumerische reliëfs ook vaak strijdtaferelen lieten zien. Een andere schildering op een groot billboard toont Saddam als Sumerische vorst en krijger. Hij laat zich hier portretteren als koning van Babylon, erfgenaam van een grote geschiedenis.

Mijn eigen kunst

In de inleiding gaf ik al aan dat mijn eigen relatie met zowel de antieke Sumerische cultuur als met de moderne Westerse cultuur aanleiding was om de overeenkomsten en verschillen te verkennen.
Ik ben opgegroeid in de nabijheid van de antiieke Sumerische cultuur, waarvan de overblijfselen op vele plaatsen te zien zijn. In mijn vroege werk is de invloed van mijn historisch erfgoed goed zichtbaar. Ik verwekte Sumerische onderwerpen en ook citaten van Sumerische kunstwerken in mijn schilderwerk. Ook het kleurgebruik doet aan Sumerische kleuren denken. Onderstaand schilderij schilderde ik kort na mijn aankomst in Nederland. (Onder de Sumerische citaten onder meer de stierenkop van de eerder afgebeelde citer.) De stijl en onderwerpskeuze is nog sterk door mijn thuisland bepaald.

Irakese kunstenaars hebben vaak een sterke binding met het verleden, maar staan ook in de moderne wereld. De wijze waarop ik in mijn vroege werk eigentijdse vormentaal met historische motieven verbond is niet ongebruikelijk onder hedendaagse Irakese schilders.

In 2000 kwam ik naar Nederland, waar mijn artistieke ontwikkeling doorging en ik na verloop van tijd ook mijn kunstopleiding weer oppakte. Nu was de Sumerische cultuur voor mij niet alleen meer ver in tijd, maar ook ver weg in afstand. Westerse moderne kunst kende ik al wel in mijn Irakese periode, maar stond cultureel en in afstand ver van mij af. Nadat ik in het Westen ging wonen werd deze afstand kleiner en werd de invloed van moderne Westerse kunst op mij groter. Ik ging onder invloed van Westerse voorbeelden meer abstract en expressief schilderen. Wel bleef als onderstroom de Sumerische invloed aanwezig, maar meer subtiel, niet langer in figuratie, maar wel in kleurgebruik. Als kunstenaar tussen twee beschavingen voel ik enerzijds de behoefte mijn historische te koesteren, maar anderzijds wil ik in mijn eigen tijd staan en mij bij de moderne kunst voegen. Ik probeer een verbinding te zoeken russen verleden, heden en toekomst.

In mij huidige werk probeer ik de dimensie van tijd te ontdekken, die zich uit in beweging en energie.
De reactie hierop wordt weergegeven in mijn kunstwerken, in de kreukels en de overlappingen en in het gebruik van licht met reflecties van een eeuwige beweging die alles wat bestaat beweegt. Het samengaan van het werk met licht breekt de materie om te ontdekken wat erachter zit en hoe het samenvalt. Het leven is beweging en de dingen in de natuur staan niet vast. Door de relatie tussen ruimte, tijd en beweging krijgen we contact met drie dimensies.
De schilderijen zijn een tastbare en niet tastbare werkelijkheid. De beelden vormen een directe en onbewuste werkelijkheid.
Ik begin met het aanbrengen van een abstracte onderlaag, zodat ik een beweging kan maken tussen licht en donker. Daarnaast spelen de verschillende kleurvlakken op een harmonieuze manier op elkaar in. Via deze techniek probeer ik een optimaal optisch effect te bereiken.
Ik wil een associatie rnaken tussen beweging en ruimte, twee elementen die wezenlijk aan elkaar verbonden zijn. Zonder ruimte geen beweging. Ik gebruik airbrush om een verloop te krijgen tussen toon en harmonie, een wisseling van donker en licht, en andersom.
Ik wil de kijker een optirnale vrijheid geven om beweging te ervaren. Ik wil de kijken verleiden om de intensiteit van die beweging te voelen.
Zowel in vorm als artistieke vrijheid staan deze werken ver af van het Sumerische. Tegelijkertijd is de wens om een diepere werkelijkheid te verbeelden misschien niet zo ver van mijn artistieke voorgangers van toen verwijderd.

 

Bronnen

• 1 – Oohr, H., Meesterwerken van het Duitse expressionisme.

• 2 – Barrow, A. en Sommer, Kunst en cultuur.

• 3 – Paunis, Schilderachtig heden. Moderne Europese kunst.

• 4 – Mekdad, Q., Techniek zin in het verhaal legendarische epos (Gilgamesj).,

• 5 – Muller J. en Oilfr, F., Honderd jaar van de moderne schilderkunst.

• 6 – Abdul-Sahib, Z.,Convergentie van Moderne Kunst in Fine Arts Sumerisch. Al Hekma (Tijdschrift)-Ministerie van Cultuur Irak

 

 

You must be logged in to post a comment.